Một trong những điều đầu tiên tôi nói với các phụ huynh đưa con em họ đến tham gia chương trình của tôi là: “Xin đừng nói với tôi về chuyện thắng thua hay bảng xếp hạng.” Khi họ nói với tôi về việc làm sao để con họ lọt vào top 20, hoặc vào đội tuyển của trường, tôi chỉ biết lắc đầu ngao ngán.
Trẻ em có mức độ tài năng, năng lực thể chất và sức bền tâm lý khác nhau, và mỗi đứa trẻ có tốc độ phát triển riêng của mình. Một số đứa trẻ phát triển rất nhanh ở độ tuổi nhỏ rồi sau đó chạm ngưỡng chững lại. Một số trẻ phát triển chậm rãi và từ từ, để rồi tài năng thiên bẩm mới bộc lộ ở giai đoạn sau.
Việc đặt ra các mục tiêu dựa trên kết quả thi đấu là một sai lầm; sẽ lành mạnh và hiệu quả hơn nhiều nếu bạn nhìn nhận sự phát triển của bản thân như một hành trình dài hạn mà không bị quá ám ảnh bởi bảng xếp hạng. Giả định ở đây là nếu bạn tập luyện đúng phương pháp, bạn sẽ tiến bộ, và khi đã tiến bộ thì kết quả sẽ tự khắc đến. Tuy nhiên, bạn không thể cứ chìm đắm trong thất vọng quá lâu sau những trận thua bởi vì xét cho cùng, chúng gần như vô nghĩa (trong bức tranh tổng thể), đặc biệt là ở các nhóm tuổi nhỏ (lứa tuổi 10, 12 và 14). Lý do tôi gọi kết quả ở những lứa tuổi đó là vô nghĩa vì trong phần lớn các trường hợp, lối đánh giúp giành chiến thắng ở những nhóm tuổi này chính là thứ mà tôi gọi là “quần vợt ngược đời” (opposite tennis).
Gần như là bất khả thi khi một đứa trẻ nhỏ tuổi có thể chơi “quần vợt người lớn” ở độ tuổi 10 hay 11 non nớt. Do đó, phần lớn các trận đấu ở những nhóm tuổi này thường là những “lễ hội đẩy bóng” với những loạt bóng bền kéo dài, trong đó cả hai người chơi đều đánh những quả bóng bổng bay cao (moon ball) vào giữa sân mà không hề lên lưới, không đón bóng sớm khi bóng vừa nảy lên (on the rise), hay chơi tấn công chủ động. Việc chơi “đúng cách” hoàn hảo ở độ tuổi đó đơn giản là không mang lại hiệu quả, và vì không ai thích thua cuộc, bọn trẻ lại quay về với những loạt bóng bền vô tận, đứng lùi sâu tít đằng sau vạch cuối sân! Ở những nhóm tuổi đó, những người chơi ổn định thường giành chiến thắng mà chẳng cần đến một cú đánh quyết định vũ khí bí mật nào, cũng chẳng cần phải bước lên sân để tung ra những cú winner.
Mối nguy hiểm của việc gặt hái quá nhiều thành công khi còn quá nhỏ là chiến thắng có thể gây ra sự nghiện ngập. Tôi từng chứng kiến những đứa trẻ đạt được thành tích vang dội ở lứa tuổi 10-12 bằng lối đánh tiêu chuẩn của lứa tuổi U12. Một khi chúng đã nếm trải vị ngọt của chiến thắng bằng một lối đánh nhất định nào đó, rất khó để chúng thực hiện quá trình chuyển đổi sang một phong cách chơi trưởng thành hơn — vốn đòi hỏi phải chấp nhận mạo hiểm hơn một chút, lên lưới nhiều hơn, đứng gần vạch cuối sân hơn, v.v. Việc áp dụng những chiến lược này vào các tình huống trận đấu thực tế có thể đồng nghĩa với việc chấp nhận thua một vài trận ở giai đoạn đầu, do khoảng thời gian thử nghiệm cần thiết cho đến khi bạn học được cách sử dụng chúng một cách hiệu quả.
Nói đi cũng phải nói lại, dẫu dành sự tôn trọng tuyệt vời cho quá trình phát triển kỹ thuật đánh bóng, nhưng với tư cách là một huấn luyện viên và là một cựu vận động viên, tôi không thể và không được phép quên rằng đây là một môn thể thao cạnh tranh, nơi mục tiêu cuối cùng là giành chiến thắng trong các trận đấu và đạt được những kết quả ngày một tốt hơn. Biết cách chiến thắng các trận đấu là một phần vô cùng lớn của môn thể thao này và năng lực đó cần phải được mài giũa từ khi còn nhỏ. Như chúng ta đều biết, quần vợt bản chất là một môn thể thao tâm lý; việc sở hữu những cú đánh có kỹ thuật chuẩn mực về mặt cơ sinh học sẽ chẳng có mấy ý nghĩa nếu đứa trẻ không biết cách xây dựng một điểm số (construct a point), kết thúc trận đấu và không bị khớp (choke) dưới áp lực.
Mặt trái của vấn đề là bạn hoàn toàn có thể khỏa lấp những cú đánh chưa hoàn hảo bằng lối chơi thông minh và một tâm lý thi đấu vững vàng.
Vậy một huấn luyện viên phải giải quyết nghịch lý này như thế nào? Tôi đề xuất phương pháp “dung hòa” (fusion approach) cho các buổi tập luyện và “phương pháp chế độ sinh tồn” (survival mode approach) cho các giải đấu.
Trong các buổi tập, tôi tập trung vào việc hoàn thiện kỹ thuật, chơi “đúng cách”, bước tiến vào bóng, đón bóng sớm khi bóng đang nảy lên (on the rise), rèn giuộc kỹ năng chơi trên lưới và kỹ thuật di chuyển bước chân trong ít nhất một nửa buổi tập (thậm chí đôi khi còn nhiều hơn).
Để thúc đẩy bọn trẻ tấn công và chơi quần vợt phóng khoáng hơn, tôi thường thu hẹp kích thước sân lại để chúng có thể đón bóng sớm trên đà nảy lên mà vẫn duy trì được tỷ lệ bóng vào sân cao. Tôi tạo ra các kịch bản và bắt bọn trẻ thực hiện những việc mà chúng sẽ làm khi trưởng thành nhưng lại hầu như không bao giờ làm trong các giải đấu, chẳng hạn như lên lưới, đánh bóng trên đầu (overhead), đánh bóng sống trên không (swing volley), giao bóng lên lưới (serve-and-volley), và thi đấu bên trong vạch cuối sân. Những bài tập này cần phải mang tính lặp đi lặp lại với việc huấn luyện viênớm bóng cho đánh liên tục vào cùng một tình huống cho đến khi việc thực hiện đúng cú đánh đó ngấm sâu vào DNA của người chơi.
Phần thứ hai của bất kỳ buổi tập nào cũng luôn là đấu điểm (point playing), và trong phần đó của buổi tập, tôi thiết kế các trò chơi nhằm thưởng cho bọn trẻ khi chúng đánh ra các cú winner hoặc xông lên lưới. Việc chơi các trò chơi theo tình huống cụ thể buộc bọn trẻ phải động não suy nghĩ. Đơn giản là giành điểm thôi thì chưa đủ. Tôi yêu cầu chúng tránh đánh bóng vào giữa sân, ép chúng phải giao bóng lên lưới, bắt chúng chơi các bài tập bên trong vạch cuối sân, các trò chơi volley nhanh, các bài tập cú đánh tiếp cận (approach shot)—tất cả những thứ mà không bao giờ xảy ra trong một giải đấu U12.
Khi bọn trẻ chơi đánh điểm và set đấu trong buổi tập, tôi cởi chiếc “Mũ Kỹ Thuật Viên” ra và đội lên đầu chiếc “Mũ Chiến Thuật Gia”. Tôi nói ít đi (hoặc thậm chí không nói gì) về kỹ thuật nữa mà tập trung vào cách thi đấu một điểm số — nên đánh bóng vào đâu, khi nào thì lén lút di chuyển lên lưới, vị trí đứng trên sân, cùng tất cả các loại mánh khóe nhỏ mà mọi người chơi đều cần phải biết như là đa dạng hóa lối đánh của mình, tìm ra điểm yếu của đối thủ, đồng thời tìm ra phương án tốt nhất để đánh bại một đối thủ cụ thể nào đó.
Trong những buổi tập có sự giám sát đó, tôi có thể định hướng bọn trẻ đi đúng hướng và thực sự khiến chúng chơi đúng cách từ khi còn nhỏ; tuy nhiên, câu chuyện hoàn toàn khác khi chúng tranh tài tại các giải đấu chính thức. Khi chúng thi đấu giải, tôi chỉ đạo bọn trẻ bước vào “chế độ sinh tồn”, có nghĩa là — hãy làm những gì bạn cảm thấy thoải mái nhất và giúp bạn giành chiến thắng. Trong một trận đấu thực tế, lối chơi quần vợt sẽ có phần bảo thủ hơn một chút vì bây giờ tất cả là về việc đưa bóng vào sân, duy trì thế giằng co trong các loạt bóng bền, thực hiện tốt cú giao bóng một, chiến đấu hết mình, chơi thông minh và giữ vững tinh thần tích cực!
Tư duy ở đây là: Trong tập luyện, chúng ta phát triển lối chơi của mình. Trong trận đấu, chúng ta tập trung vào việc giành chiến thắng, và ngay cả khi điều đó đồng nghĩa với việc đôi khi phải chơi một cách xù xì, thô ráp, bạn vẫn cần phải tập luyện để chiến thắng. Cuối cùng, không có gì đáng khích lệ hơn việc giành chiến thắng trong các trận đấu. Yếu tố tự tin đóng vai trò cực kỳ to lớn trong môn quần vợt, và chiến thắng là một thói quen tốt cần phải có, nói một cách tối thiểu là vậy.
Tôi khuyến khích việc thi đấu “để thắng” và có tinh thần cạnh tranh cao, nhưng nếu điều đó có nghĩa là đánh những cú vung vợt một nửa (half swing) và đẩy những quả bóng bổng (moon ball) vào giữa sân, thì điều đó hoàn toàn không mang tính xây dựng và sẽ không thể trụ vững ở các cấp độ cao hơn. Sau một trận đấu, tôi thường nói với đứa trẻ rằng: “Làm tốt lắm vì đã thắng trận, nhưng con không thể tự hào về cách con thi đấu được đâu.” Thái độ cực đoan ngược lại là một số đứa trẻ lại đi theo hướng khác, chơi quá mức hung hăng, ham đánh những cú winner quá sớm mà không chịu xây dựng chuỗi điểm số. Đây không phải là lối đánh quần vợt mang tính xây dựng hay thực tế. Với những đứa trẻ đó, tôi sẽ nói: “Đừng tự dằn vặt bản thân, con muốn chơi tấn công là đúng, nhưng sự ổn định và lối chơi thông minh sẽ luôn đánh bại lối chơi tấn công thất thường bất cứ lúc nào.”
Thách thức đối với một huấn luyện viên là tìm ra sự cân bằng hợp lý giữa việc học sinh đánh bóng đúng kỹ thuật và việc thi đấu giành điểm một cách bản năng mà không phải bận tâm lo lắng về kỹ thuật. Kỳ vọng đặt ra là sau khi đã đánh hàng nghìn quả bóng đúng kỹ thuật trong các buổi tập và chơi đúng cách trong các trận đấu tập, kỹ năng đó sẽ chuyển hóa một cách tự nhiên vào tình huống trận đấu thực tế. Tập luyện như thế nào thì thi đấu như thế ấy, và thi đấu đúng như những gì đã tập — nói thì bao giờ cũng dễ hơn làm.
Bạn chắc chắn không muốn những đứa trẻ đánh bóng như người máy nhưng lại không biết cách chơi tính điểm giỏi, hoặc những đứa trẻ là “quái vật săn điểm” nhưng lại mang những cú đánh tự chế đầy lỗi.
Để đạt được sự kết hợp hoàn hảo này và đào tạo ra một tay vợt toàn diện, cần phải có sự dịch chuyển trọng tâm: từ việc tập trung vào kỹ thuật ở các lứa tuổi nhỏ (8-12) sang việc thi đấu giành điểm và cách thức thực hiện các cú đánh một cách chính xác. Một huấn luyện viên phải hiểu rằng sau một độ tuổi nhất định (12-13), việc thực hiện những thay đổi lớn về mặt kỹ thuật là gần như bất khả thi, vì vậy thời điểm vàng để rèn giũa kỹ thuật cho trẻ chính là từ rất sớm.
Sau độ tuổi 12-13, học sinh nên tập trung vào các bài tập bóng sống và đấu tập nhiều hơn, nhưng vẫn phải tiếp tục duy trì việc mài giũa kỹ thuật. Nói tóm lại, đây là một câu chuyện không bao giờ có hồi kết. Ai cũng có một cấp độ cao hơn để hướng tới… ngay cả Novak Djokovic và Roger Federer cũng cần phải liên tục trau dồi lối chơi của mình để giữ vững vị thế đỉnh cao.
– Gilad Bloom
Theo dõi Chris qua các trang web và liên kết mạng xã hội sau:
Website: www.chrislewit.com
Blog: www.ProdigyMaker.com
Facebook: www.facebook.com/ChrisLewitTennisAcademy
Twitter: www.twitter.com/chrislewit
LinkedIn: www.linkedin.com/company/chris-lewit-tennis-academy
Instagram: www.instagram.com/chrislewittennis/
YouTube: www.youtube.com/ChrisLewit
iTunes: https://podcasts.apple.com/us/podcast/the-prodigy-maker-tennis-show/