Trong số báo tháng 3/tháng 4 năm 2016 của tạp chí New York Tennis Magazine, tôi đã viết Phần Một về những gì tôi đúc kết được trong 20 năm giảng dạy tennis của mình. Mỗi học viên mà tôi từng đồng hành trong suốt hai thập kỷ qua đã bồi đắp thêm cho kho tàng kinh nghiệm và triết lý huấn luyện của tôi. Ở phần đầu, tôi đã chia sẻ về năm bài học vỡ lòng; dưới đây là những bài học bổ sung mà tôi đã chiêm nghiệm được qua năm tháng.
6. Đừng áp dụng một giáo án rập khuôn cho mọi đứa trẻ
Mỗi học viên sở hữu một cá tính riêng, lối chơi riêng, thể trạng khác nhau, cùng với các mức độ tài năng và niềm đam mê với môn thể thao này cũng hoàn toàn khác biệt. Tôi cũng nhận thấy việc huấn luyện các tay vợt nam có sự khác biệt rất lớn so với các tay vợt nữ. Do đó, một huấn luyện viên tennis đồng thời phải là một "chuyên gia tâm lý", luôn miệt mài tìm ra chiếc chìa khóa mở cửa tâm trí của từng vận động viên. Tôi từng thấy điều này vô cùng thử thách, và trong những năm tháng tuổi trẻ làm huấn luyện viên, tôi đã mắc không ít sai lầm trong khía cạnh này. Nhờ trải nghiệm thực tế, tôi dần học được cách nhận biết các kiểu tính cách khác nhau và biết cách điều chỉnh phương pháp tiếp cận của mình cho phù hợp. Tôi nhận ra có những đứa trẻ tâm lý rất mỏng manh và cần được khích lệ liên tục, trong khi số khác lại cần phương pháp "Bàn tay sắt" bởi các em thi đấu tốt hơn khi bị đặt dưới áp lực. Một vài em đánh quá rập khuôn máy móc và cần được thi đấu thực chiến nhiều hơn. Ngược lại, có những em là đấu thủ cừ khôi nhưng kỹ thuật vẫn còn nhiều lỗ hổng, đòi hỏi phải được mài giũa kỹ thuật và rèn luyện sự kỷ luật với các nền tảng cơ bản. Mỗi người chơi đều cần một chương trình huấn luyện cá nhân hóa riêng biệt, điều này khiến công việc huấn luyện trở nên vô cùng thử thách nhưng cũng cực kỳ hấp dẫn.
7. Giữ sự nhất quán trong thông điệp truyền đạt cho học viên và luôn sẵn sàng, chuẩn bị chu đáo cho mỗi buổi tập
Một học viên trẻ tuổi cần phải biết huấn luyện viên kỳ vọng gì ở họ trong suốt buổi tập. Điều quan trọng là học viên phải cảm nhận được sự tồn tại của một phương pháp luận và kế hoạch dài hạn. Nhiều học viên của tôi đến sân tập từ một đến hai lần mỗi tuần, và việc chọn ra một kỹ năng hoặc cú đánh cụ thể để tập đi tập lại trong vài buổi liền là điều cực kỳ cần thiết. Luôn phải có tính liên tục và tiến trình rõ ràng. Học viên cần có thời gian để thấm nhuần các hướng dẫn, và để điều đó xảy ra, huấn luyện viên phải kiên trì bám sát các nội dung đó, lặp đi lặp lại những khẩu quyết cốt lõi ngay cả khi điều đó có vẻ tẻ nhạt. Trẻ em không dễ bị đánh lừa; chúng rất tinh nhạy để nhận ra khi nào một huấn luyện viên đang "dạy đối phó". Tôi luôn đặt nguyên tắc phải đến buổi tập với sự chuẩn bị chu đáo và đảm bảo luôn có sự liên kết chặt chẽ với bài học trước đó. Tôi thường thông báo trước cho học viên chủ đề của buổi tập tiếp theo và yêu cầu các em chuẩn bị tinh thần. Nếu tôi nghiêm túc với buổi tập, khả năng cao học viên cũng sẽ đón nhận với thái độ tương tự.
8. Thỉnh thoảng hãy tạo bất ngờ cho học viên
Thành thật mà nói, các buổi tập tennis đôi khi có thể trở nên lặp đi lặp lại và nhàm chán. Để tiến bộ, các em nhỏ cần phải đánh hàng nghìn quả bóng theo đúng một kỹ thuật và trải qua những bài tập thể lực vắt kiệt sức, nhưng thỉnh thoảng, việc chỉ đơn thuần quay trở lại với niềm vui chơi bóng là vô cùng giá trị. Tôi không làm việc này quá thường xuyên, nhưng đôi khi, tôi sẽ gây bất ngờ cho bọn trẻ bằng một "buổi thi đấu toàn diện". Tất nhiên, các em sẽ vô cùng phấn khích khi điều đó xảy ra. Mục đích là để nhắc nhở các em rằng bản chất cốt lõi của tennis là được chơi bóng và nỗ lực giành từng điểm số, từng ván đấu và từng trận đấu. Trong những buổi tập như vậy, tôi nhấn mạnh vào chiến thuật và cách xây dựng lối đánh (point construction), bên cạnh cường độ, năng lực tinh thần và tinh thần thể thao cao thượng. Tôi thiết kế đủ loại trò chơi thú vị và đầy hứng khởi.
Việc theo dõi sát sao học viên là vô cùng quan trọng bởi những buổi tập kiểu này có phần hỗn loạn, và bạn sẽ đối mặt với rủi ro bị sụt giảm cường độ tập luyện sau một lúc, ngay cả các trận đấu tập đôi khi cũng trở nên nhàm chán và lặp lại. Chìa khóa ở đây là không tổ chức những buổi tập này quá thường xuyên và buộc học viên phải nỗ lực để "giành lấy" nó, sau đó mới trao phần thưởng cho các em.
9. Cư xử chuyên nghiệp, làm gương, đóng vai trò hình mẫu và giữ một khoảng cách nhất định với trẻ nhỏ
Khi còn là một đứa trẻ, tôi thường ngưỡng mộ và noi theo huấn luyện viên của mình. Khi trở thành một huấn luyện viên, tôi cảm thấy mình có trách nhiệm phải làm gương cho các em, vun đắp những thói quen tập luyện tốt, tinh thần thể thao cao thượng và chuẩn mực của một con người. Điều này không phải lúc nào cũng dễ dàng nhưng lại là điều bắt buộc, bởi bọn trẻ coi bạn là hình mẫu và sẽ mất đi sự tôn trọng nếu chúng thấy người thầy tự biến mình thành trò cười, mất bình tĩnh hoặc hành xử thiếu chuyên nghiệp. Những việc như bắt đầu và kết thúc buổi tập đúng giờ, lịch sự và tôn trọng người khác, chơi đẹp (good sport) và hoàn toàn tập trung vào buổi tập là những yếu tố cốt lõi đối với tôi. Tôi luôn yêu cầu các em bắt tay nhau ở đầu và cuối mỗi buổi tập, cũng như nhanh chóng nhặt bóng. Tôi nhìn thẳng vào mắt các em khi trò chuyện, giải đáp qua email về các cú đánh, và đưa ra lời khuyên trước thềm các giải đấu. Trẻ em cần cảm thấy thoải mái khi ở cạnh huấn luyện viên, nhưng hành vi chuẩn mực của huấn luyện viên là yếu tố tối quan trọng để tạo dựng uy quyền và sự tôn trọng. Một khi bạn đã chiếm được sự tôn trọng và lòng tin của học viên với tư cách cá nhân, bạn thực sự có thể giúp các em đạt được những bước đột phá để vươn lên tầm cao mới.
10. Đừng bao giờ nói về chiến thắng
Tôi tin rằng tính cạnh tranh là bản năng vốn có của con người. Chẳng ai dạy tôi phải khao khát chiến thắng hay cách để chiến thắng cả... đó là điều không cần phải đem ra bàn tán. Khi huấn luyện, tôi giải thích cách xây dựng sơ đồ chiến thuật cho một điểm số, cách kết thúc các ván đấu, set đấu và trận đấu bằng những lời khuyên thực chiến. Nhưng khi đề cập đến kết quả và việc vô địch một giải đấu, tôi hoàn toàn không nhắc tới, bởi nó sẽ tạo ra những áp lực không cần thiết cho học viên. Không gì khiến một đứa trẻ mong mỏi hơn việc làm hài lòng cha mẹ và huấn luyện viên của mình. Tôi nhớ khi còn là một vận động viên trẻ, tôi chỉ chực chờ chạy đến điện thoại (thời đó chưa có điện thoại di động) để gọi về cho bố mẹ thông báo rằng tôi đã thắng trận. Tôi thật may mắn khi có một vị huấn luyện viên có tầm nhìn và một người bố vốn là một vận động viên thực thụ. Bố tôi quan tâm nhiều hơn đến việc tôi thể hiện tinh thần thể thao đúng mực và cư xử phải phép hơn là việc thắng thua. Huấn luyện viên của tôi luôn khiến tôi bất ngờ sau những trận thua khi ông chỉ ra những điểm tích cực, dành cho tôi một cái ôm, bảo rằng ông tự hào vì tôi đã chiến đấu hết mình và nhấn mạnh những bài học rút ra từ thất bại đó. Thật thú vị là sau khi tôi giành chiến thắng, ông thường tỏ ra khắt khe hơn một chút để đảm bảo tôi không bị kiêu ngạo, đồng thời nhắc nhở tôi phải giữ đôi chân chạm đất và sẵn sàng cho trận đấu tiếp theo.
Tennis là một môn thể thao kỳ lạ. Bạn có thể chơi một trận tuyệt hay nhưng cuối cùng vẫn thua cuộc, hoặc chơi chệch choạc nhưng lại chiến thắng. Tennis trẻ nên xoay quanh việc chơi đúng cách, cư xử đúng mực và học hỏi từ mỗi trận đấu. Rốt cuộc, mượn câu nói của Tim Robbins trong bộ phim thể thao kinh điển mọi thời đại "Bull Durham", rằng: "Có những ngày bạn thắng, có những ngày bạn thua và có những ngày trời đổ mưa."
11. Sự kiên nhẫn
Trong những ngày đầu làm huấn luyện viên, tôi luôn khao khát đạt được kết quả tức thì và thường cảm thấy thất vọng khi học viên không đáp ứng kỳ vọng của mình. Tôi thường chứng kiến một học viên chật vật, và khi các em trải qua vài tuần hoặc vài tháng mà không có sự tiến bộ rõ rệt nào, tôi bắt đầu tự hỏi liệu họ có bao giờ ngộ ra hay không. Nhưng theo thời gian, tôi học được cách không gạch tên bất kỳ ai và hiểu rằng trẻ em cần có thời gian để tiếp thu các hướng dẫn, bởi nhiều em đang trải qua giai đoạn biến đổi về thể chất lẫn tâm sinh lý. Các em có thể trải qua những khoảng thời gian chưa đủ độ chín muồi để cam kết trọn vẹn với môn thể thao này, hoặc gặp tình trạng thiếu sự phối hợp vận động do cơ thể phát triển vượt bậc (growth spurt). Sẽ rất nản lòng khi các em tập luyện siêng năng mà không thấy tiến bộ. Đến nay, tôi biết rằng thường sẽ có độ trễ từ ba đến sáu tháng trước khi một học viên thực sự áp dụng thành thạo các chỉ dẫn mới. Với tư cách là huấn luyện viên, tôi luôn cố gắng kiên trì bám sát các chủ đề và dành cho các em những lời động viên tích cực, khuyên các em hãy tin tưởng rằng sự tiến bộ sẽ đến. Tôi từng có những học viên mà tôi đồng hành từ tuổi thiếu niên, sau này khi vào đại học, họ gọi điện cho tôi và nói rằng: "Phải đến tận bây giờ, khi đã 19 hay 20 tuổi, tụi em mới bắt đầu thực sự ứng dụng những gì thầy trò mình từng tập luyện hồi nhỏ." Ý chốt lại là việc phát triển lối chơi đòi hỏi nhiều năm tháng. Đó là một quá trình tiệm tiến với những thăng trầm, xen lẫn những giai đoạn chững lại (plateau) khi bạn cảm thấy mình chẳng tiến bộ chút nào. Sự kiên nhẫn và niềm tin vào bản thân là những đức tính tuyệt vời khi bạn bước qua những giai đoạn đó. Nhiệm vụ của huấn luyện viên là gieo mầm niềm tin ấy vào tâm trí học viên.
– Gilad Bloom
Theo dõi Chris qua các trang web và liên kết mạng xã hội sau:
Website: www.chrislewit.com
Blog: www.ProdigyMaker.com
Facebook: www.facebook.com/ChrisLewitTennisAcademy
Twitter: www.twitter.com/chrislewit
LinkedIn: www.linkedin.com/company/chris-lewit-tennis-academy
Instagram: www.instagram.com/chrislewittennis/
YouTube: www.youtube.com/ChrisLewit
iTunes: https://podcasts.apple.com/us/podcast/the-prodigy-maker-tennis-show/