Vận tốc là thước đo tốc độ và hướng di chuyển. Câu nói “vợt của tôi di chuyển nhanh khi tôi đánh bóng” là đang đề cập đến vận tốc cao của cây vợt.

Gia tốc, mặt khác, là thước đo về tỷ lệ thay đổi của vận tốc. Không phải là chuyển động của một vật nhanh hay chậm, mà đúng hơn là chuyển động của vật đó đang nhanh hơn hay chậm hơn?

Chìa khóa để có một cú thuận tay (forehand) uy lực không chỉ đơn thuần là vung vợt với vận tốc lớn, mà đúng hơn là phải tăng tốc trong toàn bộ quá trình vung vợt. Ngay cả trong vài mili-giây cuối cùng trước khi tiếp xúc bóng, cây vợt vẫn phải đang tiếp tục tăng tốc. Không những nó đang di chuyển nhanh, mà nó còn ngày càng nhanh hơn nữa cho đến khoảnh khắc tiếp xúc bóng. Đó chính là động tác tăng tốc muộn.

Giải pháp thay thế cho việc tăng tốc muộn

Nhiều người chơi tennis thất bại trong việc tăng tốc muộn ở cú thuận tay. Kết quả là họ có những cú vung vợt dài, tốc độ không đổi, và chậm.

Thông thường, người chơi này chuẩn bị rất tốt, trụ chân đẩy lực xuất sắc, giữ thăng bằng tốt khi vung vợt, và nhìn chung là trông rất đẹp mắt khi họ đánh bóng. Chỉ có điều là… cú đánh đó không nhanh.

Có một mắt xích bị thiếu ở giai đoạn cuối trong chuỗi động học liên hoàn của họ, và mắt xích bị thiếu đó khiến người chơi chỉ tăng tốc sớm, chứ không tăng tốc muộn. Trong những khoảnh khắc ngay trước khi tiếp xúc bóng, không có gia tốc nào diễn ra và cây vợt đang di chuyển với tốc độ không đổi.

Ngược lại, những người chơi tăng tốc đủ độ muộn sẽ tạo ra những cú vung vợt tiếp tục gia tăng vận tốc cho đến khi chạm bóng. Chúng ta sẽ sử dụng cú thuận tay đẳng cấp thế giới của Jannik Sinner làm ví dụ cho hiện tượng tăng tốc muộn xuất sắc.

Thời điểm của những cú thuận tay ưu tú

Hình ảnh dưới đây được cắt ra từ một buổi tập giữa Jannik Sinner và Novak Djokovic, tại giải ATP Finals 2021. Tôi khuyến khích bạn nên xem video này, vì nó cung cấp một góc quay độc đáo mà chúng ta ít khi thấy, một góc quay cực kỳ quan trọng để hiểu được những gì thực sự đang diễn ra trong một cú thuận tay được đánh tốt.

Hôm nay chúng ta đang bàn về cú thuận tay của Jannik Sinner, nhưng nếu bạn xem đoạn clip đó, bạn sẽ thấy Novak cũng áp dụng tất cả các ý tưởng tương tự.

Giai đoạn đầu của cú vung vợt phía trước của Jannik Sinner chậm hơn rất nhiều so với cú đẩy bùng nổ cuối cùng xuyên qua bóng. Điều này là bởi vì, trong giai đoạn đầu, cây vợt bắt đầu từ trạng thái đứng yên cơ bản, và do đó, ngay cả khi được tăng tốc, vận tốc của nó vẫn gần bằng không. Gia tốc là tỷ lệ thay đổi của vận tốc theo thời gian, và do đó, một người chơi có thể tăng tốc trong thời gian càng lâu, thì vận tốc vợt của họ sẽ càng tăng cao.

Gia tốc ban đầu của Jannik diễn ra khi cậu ấy chuyển trọng lượng cơ thể về phía trước và bắt đầu xoay người vào cú đánh. Hông và thân trên của cậu ấy đã bắt đầu mở xoắn, nhưng bởi vì cây vợt bắt đầu từ trạng thái đứng yên, nên vận tốc của vợt vẫn còn khá thấp, tuy nhiên gia tốc đã bắt đầu hình thành.

Động tác khởi đầu này mất 11 khung hình.

Gia tốc bùng nổ xuyên qua điểm tiếp xúc

Giai đoạn tiếp xúc bóng diễn ra nhanh hơn rất nhiều so với giai đoạn trước khi tiếp xúc. Từ thời điểm khuỷu tay của Jannik vừa đi qua hông, cho đến thời điểm cú vung vợt hướng về phía trước của cậu ấy hoàn tất, chỉ có thêm 7 khung hình trôi qua.

Giai đoạn tiếp xúc không chỉ ngắn hơn về thời gian so với giai đoạn trước tiếp xúc, mà thực tế là bàn tay đang di chuyển một quãng đường xa hơn nhiều trong khoảng thời gian đó. Nếu cú vung vợt được thực hiện với tốc độ không đổi, thời gian sẽ được dành nhiều hơn cho giai đoạn tiếp xúc có quãng đường dài hơn so với giai đoạn trước tiếp xúc có quãng đường ngắn hơn. Với cú đánh đẳng cấp của Jannik Sinner, chúng ta thấy điều hoàn toàn ngược lại.

Sự gia tăng vận tốc này là do quá trình tăng tốc liên tục. Cú vung vợt của Jannik không được thực hiện với tốc độ không đổi, mà thay vào đó vận tốc tiếp tục gia tăng trong suốt toàn bộ quá trình xuyên qua điểm tiếp xúc.

Kết quả là cây vợt di chuyển ngày càng nhanh hơn khi cú vung vợt tiến triển. Đó là lý do tại sao phần đầu của cú vung vợt, mặc dù có quãng đường ngắn hơn, lại mất thời gian lâu hơn đáng kể so với giai đoạn tiếp xúc – cụ thể là dài hơn 157%.

Làm thế nào để tôi áp dụng điều này?

Nếu bạn đã sở hữu một cú thuận tay cực kỳ bùng nổ, bạn đã cảm nhận được sự khác biệt về thời gian này hàng trăm lần. Dĩ nhiên là phần đầu của cú vung vợt mất nhiều thời gian hơn phần tiếp xúc bóng. Tất cả tốc độ đều dồn vào thời điểm cuối. Tuy nhiên, đối với nhiều người chơi, động tác tăng tốc muộn này vẫn là một điều bí ẩn.

Louis Cayer, Cố vấn Cấp cao về Hiệu suất của Hiệp hội Quần vợt Anh Quốc (LTA), khuyên người chơi hãy tưởng tượng rằng, “cú vung vợt bắt đầu ngay tại điểm tiếp xúc.” Nghe lạ lùng phải không? Làm thế nào chúng ta có thể bắt đầu cú vung vợt ngay tại điểm tiếp xúc – chẳng phải chúng ta cần vung vợt trước thời điểm tiếp xúc rất lâu để tạo ra tốc độ hay sao?

Về mặt đen đủi của ngôn từ thì đúng là vậy, nhưng trên thực tế, mẹo tâm lý (cue) này lại cực kỳ hữu ích. Nó đã giúp nhiều học trò của tôi phá vỡ thói quen vung vợt với tốc độ không đổi và khai mở được khả năng tăng tốc muộn của chính họ.

Cách này hiệu quả bởi vì các mắt xích quan trọng nhất trong chuỗi động học liên hoàn lại chính là những mắt xích cuối cùng. Các mắt xích trước đó rất quan trọng, nhưng chủ yếu là mang tính tùy chọn. Bạn có thể tăng tốc sớm bằng cách dùng chân sau đẩy lực, và nếu có thời gian chuẩn bị, bạn chắc chắn nên làm vậy, nhưng nó không mang tính nền tảng cho mọi cú đánh mà bạn thực hiện. Ngược lại, tăng tốc muộn thì có tính nền tảng bắt buộc. Bạn sẽ luôn luôn tăng tốc muộn trong một cú đánh topspin (bóng xoáy lên), bất kể tình huống thế nào, bất kể bạn bị mất thăng bằng ra sao hay cú đánh có kỳ cục đến đâu.

Giai đoạn đầu của cú vung vợt = Sự chuẩn bị giả định (Pseudo-Preparation)

Quan sát một số người chơi, có cảm giác như họ tin rằng họ cần phải tạo ra 5000 vòng quay mỗi phút (rpm) từ động tác xoay hông bộc phát ngay khi bắt đầu vung vợt để tạo ra lực cho cú đánh. Thực tế không phải vậy.

Trên thực tế, việc bạn dùng hông đẩy mạnh đến mức nào thực sự không quan trọng nếu bạn không thể đồng bộ hóa động tác xoay ban đầu đó với cú đẩy quyết định cuối cùng xuyên qua điểm tiếp xúc. Tăng tốc muộn quan trọng đến mức giai đoạn đầu của cú vung vợt hướng về phía trước nên được thực hiện nhằm phục vụ cho mục đích tăng tốc muộn.

Dưới đây là cách bạn thực hiện điều này:

Bạn đang ở trong vị trí chuẩn bị cuối cùng (slot), sẵn sàng vung vợt. Khi bạn bắt đầu khởi động, bạn có một cách thức cụ thể mà bạn muốn đánh bóng. Một ý định rõ ràng về kiểu tiếp xúc bóng mà bạn đang cố gắng tạo ra.

Phần ban đầu của cú vung vợt được thực hiện nhằm mục đích cho phép bạn tăng tốc muộn xuyên qua điểm tiếp xúc mong muốn. Giai đoạn đầu của cú vung vợt giúp xoay cơ thể và điều chỉnh thăng bằng của bạn, với mục đích là, vâng, để tạo ra vận tốc, nhưng chủ yếu là để chuẩn bị cho bạn thực hiện cú đánh bùng nổ cuối cùng xuyên qua trái bóng. Giai đoạn đầu đưa bạn vào vị trí sao cho bạn có thể tăng tốc xuyên qua cú đánh mà bạn đã hình dung ngay từ khi bắt đầu vung vợt.

Động tác đẩy hông và Tăng tốc muộn

Phép màu thực sự của việc đẩy hông là nó cho phép tạo ra gia tốc sớm đồng thời chuẩn bị cho bạn bước vào giai đoạn tăng tốc muộn. Trong quá trình chuẩn bị, bạn xoay hông quay đi hướng ngược với mục tiêu, để rồi bạn có thể xoay hông trở lại hướng về phía mục tiêu trong suốt quá trình vung vợt hướng về phía trước.

Và nếu bạn không có đủ thời gian để xoay hông đối diện lại với hướng đánh trước khi tiếp xúc bóng, thông thường bạn sẽ không xoay hông quay đi trong lúc chuẩn bị. Tăng tốc muộn là động cơ chính của cú đánh, và gia tốc sớm là mục tiêu phụ mà bạn cố gắng thực hiện khi có đủ thời gian chuẩn bị (điều mà bạn sẽ có trong hầu hết các cú đánh). Sự chuẩn bị, cũng giống như giai đoạn đầu của cú vung vợt, tồn tại để phục vụ cho việc tăng tốc muộn, vì vậy nếu bạn quá gấp gáp về thời gian để có thể xoay mở hông khi vung vợt, đừng xoay cuộn hông từ ban đầu nữa.

Trong hầu hết các cú đánh, bạn sẽ có thời gian để xoay người, và bạn có thể truyền thêm gia tốc bằng hông của mình mà không làm hy sinh khả năng bù trừ sai số (fault tolerance). Bởi vì cây vợt bắt đầu từ trạng thái đứng yên, gia tốc ban đầu này sẽ không tạo ra cảm giác quá lớn – bộ não của bạn đang cảm nhận vận tốc của cây vợt, thứ vẫn còn gần bằng không, mặc dù gia tốc của nó, thứ mà bạn tạo ra bằng động tác xoay người, lúc này đã mang giá trị dương.

Vận tốc ban đầu do hông của bạn tạo ra sẽ đi theo bạn sâu vào trong chuyển động. Miễn là quá trình tăng tốc sớm này được thực hiện để phục vụ cho việc tăng tốc muộn, và bạn tiếp tục tăng tốc xuyên suốt cho đến khi chạm bóng, sự kết hợp giữa động tác đẩy hông ban đầu + tăng tốc muộn sẽ mang lại vận tốc cuối cùng cao hơn so với việc chỉ có mỗi tăng tốc muộn. Tăng tốc sớm là một cách phổ biến để chúng ta bơm sức mạnh có chủ đích vào một cú đánh vốn dĩ đã hiệu quả và tốn ít sức lực.

Cảm giác thực tế của nó nên như thế nào?

Vài mili-giây cuối cùng trước khi tiếp xúc bóng tạo thành một động tác gập duỗi tay hướng về phía trước gọn gàng, bùng nổ, qua đó cây vợt được văng (flung)  về phía trước. Chuyển động này rất giống với động tác ném bóng chày theo kiểu quăng tay bên (sidearm) hoặc kiểu tàu ngầm (submarine style). Động tác văng về phía trước này bắt đầu tại, hoặc ngay phía trước hông, và kết thúc sau khi tiếp xúc bóng. Trong suốt quá trình này, cây vợt nằm cách xa cơ thể, với khoảng cách đủ rộng giữa khuỷu tay và lồng ngực, nhằm cho phép khuỷu tay di chuyển vượt qua mặt phẳng của ngực một cách không bị cản trở.

Sự truyền gia tốc cực kỳ quan trọng và xuất sắc vào phút chót này đến muộn trong quá trình vung vợt, chỉ cách thời điểm tiếp xúc bóng vài phần nghìn giây. Lực được tác động một cách nhanh chóng, hầu như diễn ra tất cả cùng một lúc, chứ không phải diễn ra từ từ và đồng đều trong suốt toàn bộ chiều dài của một cú vung vợt hướng trước dài và tạo vòng lặp (loop) lớn.

Nếu bạn làm đúng cách, bạn sẽ có thể cảm nhận được bản chất bùng nổ của cú vung vợt. Sẽ rất rõ ràng rằng cây vợt đang đạt vận tốc nhanh nhất ngay trước thời điểm tiếp xúc bóng.

Nhiều người chơi cố gắng thực hiện nhát tăng tốc cuối cùng này quá sớm trong chu trình vung vợt, khi khuỷu tay của họ vẫn còn bị kẹt lại phía sau hông, và/hoặc khi hông của họ vẫn chưa xoay mở về hướng mục tiêu. Điều này làm hỏng hiệu suất của cú đánh, thậm chí có thể gây đau ở bàn tay, cổ tay và khuỷu tay. Chỉ khi ở phía trước ngực, tách biệt khỏi phần thân trên, thì cỗ máy gồm vai/cánh tay/khuỷu tay/cẳng tay/bàn tay mới có thể thực hiện một cách tự do và dễ dàng động tác văng/quất cần thiết cho việc tăng tốc muộn.

Sự thả lỏng lực cầm vợt như một chiếc la bàn định hướng

Chúng ta cầm vợt lỏng tay trong cú thuận tay, bởi vì nếu chúng ta cầm quá chặt, thì dù chúng ta có di chuyển bùng nổ đến mức nào đi chăng nữa, cây vợt cũng không thể vung quất qua không khí một cách linh hoạt được.

Hãy tự mình làm thử nghiệm này (với bất kỳ vật gì dài và cứng, không nhất thiết phải là vợt):

Cầm chặt vật bạn chọn và vung nó lên. Bây giờ hãy cầm nó lỏng tay và vung lại. Bạn sẽ nhận thấy tốc độ của vật thể tăng lên rõ rệt khi bạn cầm nó một cách lỏng tay.

Khả năng duy trì sự thả lỏng của lực cầm vợt trong lúc tăng tốc hoạt động như một công cụ đo lường (barometer) rất tốt để biết bạn có đang thực hiện tăng tốc muộn thành công hay không. Nếu bạn kích hoạt pha tăng tốc cuối cùng của mình quá sớm, việc cầm vợt lỏng tay để đưa vợt đi là điều bất khả thi – với khuỷu tay bị kẹt lại phía sau hông, bạn bắt buộc phải siết chặt tay cầm vợt để có thể di chuyển nó đi bất cứ đâu.

Nếu bạn có cảm giác như cây vợt sắp bay khỏi tay mình ở mức độ căng cơ tay cầm là 3/10, bạn cần phải chờ đợi lâu hơn một chút trong chuyển động trước khi bắt đầu tung ra cú đánh cuối cùng xuyên qua bóng, trong khi nếu bạn có thể vung quất nó một cách thoải mái và tự tin, bạn đang làm đúng.